Veiligheid

Soeverein of anti-institutioneel? Waarom het verschil ertoe doet

Steeds vaker krijgen professionals binnen gemeenten, de zorg, handhaving en het veiligheidsdomein te maken met mensen die het gezag van de overheid ter discussie stellen. Daarbij vallen regelmatig begrippen als soeverein en anti-institutioneel. Hoewel deze termen vaak door elkaar worden gebruikt, betekenen ze niet hetzelfde.

Het onderscheid is belangrijk. Niet alleen om situaties beter te begrijpen, maar ook om passend te kunnen reageren. Een kritische burger is immers iets anders dan iemand die zich los probeert te maken van het Nederlandse rechtssysteem.

Zowel soeverein- als anti-institutioneel gedachtegoed begint met wantrouwen

Zowel het soevereine als het anti-institutionele gedachtegoed wordt gekenmerkt door een diep wantrouwen richting de overheid en andere maatschappelijke instituties. Overheidsorganisaties, de rechtspraak, wetenschap, media, banken en internationale organisaties worden regelmatig gezien als partijen die burgers misleiden, controleren of hun eigen belangen dienen. Binnen beide stromingen speelt vaak een sterk wij-zij-denken, waarbij een vermeende elite tegenover de 'gewone burger' wordt geplaatst.

Dat gedeelde wantrouwen verklaart waarom de begrippen regelmatig door elkaar worden gebruikt. Toch verschillen de achterliggende overtuigingen wezenlijk.

Toch houdt de overeenkomst daar niet op.

Anti-institutioneel gedachtegoed: verzet tegen instituties

Anti-institutioneel gedachtegoed richt zich vooral op het afwijzen van bestaande instituties en hun gezag. Aanhangers hebben weinig vertrouwen in overheden, rechtspraak, wetenschap of andere gevestigde organisaties en stellen hun legitimiteit ter discussie.

Dat wantrouwen kan zich uiten in kritiek op beleid, protesten of het verspreiden van complottheorieën. Niet iedereen binnen deze stroming handelt hetzelfde. De één uit vooral kritiek op sociale media, terwijl een ander actief de confrontatie zoekt met overheidsinstanties.

De kern is dat instituties worden gezien als onderdeel van het probleem.

Soeverein gedachtegoed: los van het systeem

Het soevereine gedachtegoed gaat een stap verder.

Soevereinen stellen niet alleen dat de overheid onbetrouwbaar is, maar geloven dat zij zichzelf kunnen losmaken van het juridische, financiële of bestuurlijke systeem van de staat. Volgens deze overtuiging zijn wetten, belastingen of andere verplichtingen alleen geldig wanneer iemand daar expliciet mee heeft ingestemd.

Omdat die toestemming volgens hen ontbreekt, menen sommige soevereinen dat zij niet gebonden zijn aan bepaalde regels of bevoegdheden van de overheid.

Daarbij worden regelmatig (pseudo)juridische argumenten gebruikt. Denk aan theorieën over de 'mens van vlees en bloed' tegenover de juridische 'persoon', of verwijzingen naar verdragen en wetsartikelen die buiten hun juridische context worden geïnterpreteerd.

Veel overlap, maar geen synoniemen

De begrippen worden regelmatig door elkaar gebruikt, maar dat is niet helemaal terecht.

Veel soevereinen hebben uitgesproken anti-institutionele overtuigingen. Andersom geldt dat lang niet iedere anti-institutioneel ingestelde persoon zichzelf als soeverein beschouwt.

Het soevereine gedachtegoed kan daarom worden gezien als een specifieke stroming binnen een bredere anti-institutionele beweging.

Daarnaast bestaan er grote verschillen tussen aanhangers. Niet iedereen onderschrijft dezelfde ideeën of handelt op dezelfde manier.

Waarom raken mensen ontvankelijk voor anti-institutioneel over soeverein gedachtegoed?

Er is niet één oorzaak.

Persoonlijke ervaringen spelen vaak een belangrijke rol. Denk aan negatieve ervaringen met overheidsinstanties, financiële problemen, verlies van vertrouwen, maatschappelijke onzekerheid of gevoelens van onmacht.

Daarnaast zien we dat veel mensen hun wereldbeeld samenstellen uit verschillende overtuigingen. Ze combineren bijvoorbeeld kritiek op de overheid met complottheorieën, pseudojuridische argumenten en alternatieve verklaringen voor maatschappelijke ontwikkelingen.

Dit wordt ook wel aangeduid als salad bar extremism: mensen kiezen elementen uit verschillende overtuigingen en bouwen daarmee hun eigen wereldbeeld op.

Meer weten over de geschiedenis? Dit lees je hier.

Betekent dit dat soevereinen gewelddadig zijn?

Nee.

Het merendeel van de mensen dat zich herkent in het soevereine gedachtegoed gebruikt geen geweld. Wel kunnen de overtuigingen leiden tot conflicten met overheidsinstanties, juridische procedures of het afwijzen van wettelijke verplichtingen.

Professionals kunnen bijvoorbeeld te maken krijgen met uitgebreide bezwaren, discussies over bevoegdheden of documenten waarin complexe juridische redeneringen worden gebruikt die juridisch geen geldigheid hebben.

Juist daarom is kennis van het gedachtegoed belangrijk.

Waarom is dit onderscheid relevant?

Voor professionals is het essentieel om onderscheid te maken tussen een kritische burger en iemand die het gezag van instituties fundamenteel afwijst.

Niet omdat iedereen binnen deze stromingen een veiligheidsrisico vormt, maar omdat het gedachtegoed invloed heeft op gedrag, communicatie en de manier waarop mensen omgaan met overheidsinstanties.

Door de achterliggende overtuigingen te herkennen, kunnen professionals situaties beter duiden en effectiever handelen.

Samengevat

Anti-institutioneel gedachtegoed

Richt zich op wantrouwen en verzet tegen overheid en instituties.
Legt de nadruk op het afwijzen van gezag en gevestigde systemen.
Bevat vaak complottheorieën en een sterk wij-zij-denken.

Soeverein gedachtegoed

Deelt het wantrouwen richting instituties.
Gaat uit van het idee dat iemand zich kan losmaken van het staatsbestel en probeert zich buiten het systeem te plaatsen.
Maakt veel gebruik van (pseudo)juridische argumenten om dat standpunt te onderbouwen.
Vormt een specifieke stroming binnen het bredere anti-institutionele gedachtegoed.

Voor professionals helpt dit onderscheid om gedrag beter te begrijpen en gesprekken met inwoners, cliënten of betrokkenen zorgvuldiger te voeren. Begrip betekent daarbij niet dat overtuigingen worden bevestigd, maar wel dat de onderliggende denkwereld wordt herkend.

Meer leren over dit thema?

Wie zich verder wil verdiepen, kan deelnemen aan onze Training Soeverein & Anti-Institutioneel Gedachtegoed, waarin we de herkenning, duiding en aanpak in de praktijk uitwerken. Voor meer informatie stuur een bericht naar Jona Wolff of Mika Hubbers. Volg NCOD en de auteurs op LinkedIn om op de hoogte te blijven van nieuwe artikelen en bijeenkomsten.